Tarihçe İçin Tıklayınız

Pergamon (Bergama) Tarihçesi

Bergama, antik dönemde Pergamon adıyla bilinen ve kökleri çok eski çağlara dayanan kadim bir Anadolu şehridir. İsmini, “kale” veya “müstahkem mevki” anlamına gelen “pergamon” kelimesinden alır. Şehir, yüzyıllar boyunca stratejik konumu ve zengin kültürel mirasıyla hep ön planda olmuştur.

Antik Çağ’da Pergamon, deniz seviyesinden yaklaşık 392 metre yükseklikte, dik bir dağ yamacına inşa edilmiştir. Zorlu coğrafi koşullara rağmen bu dik yamaçta kurulan ilk büyük şehir olan Pergamon, zaman içerisinde antik dünyanın önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Kent, “yukarı şehir” ve “aşağı şehir” olarak iki ana bölüme ayrılmış, tepedeki yukarı şehirde savunma ve idari işlevlere yönelik yapılar yer alırken orta yamaçlara yayılan sosyal ve dinî tesisler halkın ortak yaşam alanlarını oluşturmuştur. Kentin eteklerinde gelişen aşağı şehirde ise ağırlıklı olarak haneler yer almıştır.

Pergamon, MÖ 334’te Büyük İskender’in Pers egemenliğine son vermesiyle Makedonya Krallığı’nın himayesine girmiştir. İskender’in ölümünden sonra, kentin stratejik önemi daha da artmış ve MÖ 282’de Philetairos önderliğinde özerk bir devlet olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Yaklaşık 150 yıl ayakta kalan Pergamon Krallığı (MÖ 280-133), Roma İmparatorluğu ile dostane ilişkiler kurarak MÖ 2. yüzyılda Helenistik Dönem’in en güçlü krallıklarından biri hâline gelmiştir.

MÖ 133 yılında son Pergamon kralı III. Attalos’un vasiyetiyle Roma İmparatorluğu’na bağlanan Pergamon Krallığı, imparatorluğun Asya eyaletine dahil edilerek bölgenin önemli idari merkezlerinden biri olmuştur. İmparatorluğun MS 395’te doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasıyla birlikte Doğu Roma İmparatorluğu sınırları içerisinde kalmıştır. Bu dönemde başlangıçta Efes’e bağlı bir piskoposluk merkezi iken sonrasında metropolitlik merkezi olmuştur.

8. yüzyılda Emevilerin, 12. yüzyılda ise Türkmenlerin akınlarına uğrayan Bergama’daki Bizans hâkimiyeti 1302 yılında sona ermiştir. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasının ardından Karesi Beyliği’nin yönetimi altına giren Bergama, beyliğin Osmanlı Devleti tarafından ortadan kaldırılmasıyla birlikte Osmanlı topraklarına katılmıştır. 1919-1922 yılları arasında Yunan işgalini yaşayan Bergama, 14 Eylül 1922’de işgalden kurtarılmıştır.

Tarihi boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan Bergama, bünyesinde barındırdığı zengin kültürel mirasıyla dünyanın önemli şehirlerinden biridir. Bergama’nın Helenistik Çağ, Roma, Bizans, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinin izlerini taşıyan çok katmanlı kültürel yapısı, 2014 yılında UNESCO tarafından da tescil edilmiştir. “Pergamon ve Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı” ismiyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dâhil edilen Bergama, her yıl yüz binlerce ziyaretçiyi ağırlamaktadır.

Detaylı Okuma İçin Kaynakça

Akşit, İ. (2019). N. Akşit (Ed.) Anadolu Uygarlıkları ve Türkiye’nin Antik Kentleri. N. Akşit (Ed.) Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları 

Akurgal, E. (1993). Anadolu Uygarlıkları. Net Turistik Yayınları.  

Akyüz Levi, E.E. (1993). Ege’de Tiyatro. Ege Mimarlık, 11. 26-32. 

Başgelen, N. (2009). Antik Çağ Kent Yaşamında Kamusal Spor Mekanları ve Hellenistik Çağ Anadolu Gymnasionları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.  

Bayatlı, O. (2016). Bergama Tarihinde Antik Çağ. Bergama Belediyesi Yayınları. 

Bayatlı, O. (2016). Bergama'da Yakın Tarih. Bergama Belediyesi Yayınları. 

Bayrakdar, B., Bülent K., İrmak K., İzzet E., ve Murat Ö. (2017).  Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Bergama Zeus Sunağı’nın Berlin’e Götürülüşü Hakkında Bazı Düşünceler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(34), 43-67. 

Behr, C.A. (1981) P. Aelius Aristides. The complete works. Volume II. Orations XVII-LII. Translated into English by Charles A. Behr, Leiden: Brill. 

Bingül, A. (2013). Antik Dönemde Gymnasiumun Önemi ve Pergamon Gymnasiumu (Tez No. 331854) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. 

Bohn, R. (1885). Das Heiligtum der Athena Polias Nikephoros. Altertümer von Pergamon (Band II, Text).

Bohn, R. (1896). Die Theater-Terrasse. Altertümer von Pergamon (Band IV, Text).

Cezar, M. (1971). Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi. İş Bankası Kültür Yayınları. 

Dostı, Ş. (2024). Dionysos Kültüne İlişkin Ionia Bölgesi Terrakotta Figürinleri ve Maskları (Tez No. 881274) [Yüksek Lisans Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. 

Güngör, Y. (2005). Bergama Krallık Kültü Bergama Belletten 14. Bergama Kültür ve Sanat Vakfı. 

Hanar, E. (2010). Ana Hatları İle Demeter Kültü (Tez No. 353205) [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.   

Helm-Rommel, I. (2009). Das Theater am Burgberg von Pergamon (Dr.-Ing. akademik derecesini elde etmek amacıyla sunulmuş açılış tezi). Mimarlık Fakültesi, Yapı Tarihi Enstitüsü, Karlsruhe Üniversitesi (TH). 

Hoffmann, A. (2003). Pergamon’daki Kızıl Avlu: Geleceğe Yönelik Perspektiflerle Ayrıntılı Bir Araştırma Tarihçesi. Anadolu / Anatolia 25. 37-52.

Horejs, B. (2015). Tarih Öncesi Dönemlerde Pergamon ve Bakırçay (Kaikos). (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 71-83). Yapı Kredi Yayınları. 

Joachim Gehrke, H. (2015). Pergamon Tarihçesi. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 84-101). Yapı Kredi Yayınları.

J. P. D. (1938). Altertümer von Pergamon X Die Hellenistischen Arsenale Garten der Königin. by A. von Szalay & E. Boehringer. The Journal of Hellenic Studies, 58(1), 103–104. 

Kaya Akgün, E. (2017). İkinci Sofistik Dönem: Sofist, Retor ve Filozofların Dini Görevleri. Cedrus, 5, 217-239. 

Korkmaz, N. (2009). Pergamon Altar (Bergama Zeus Sunağı). TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası TMH- 458-2009/6, 60. 

Köprülü, G. (1964). Bergama Traian Mabedi. Mezuniyet Tezi Çalışması. İstanbul Üniversitesi. 

Kästner, V. (2015). Athena Kutsal Alanı. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 326-339). Yapı Kredi Yayınları. 

Maischberger, M. (2015). Tiyatro Kompleksi ve Dionysos Tapınağı. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 206-215). Yapı Kredi Yayınları. 

Mania, U. (2011). Bergama'daki Kızıl Salon: Donanımı ve İşlevi (Die Rote Halle in Pergamon. Ausstattung und Funktion). Pergamon Araştırmaları(Pergamenische Forschungen), 15. Philipp von Zabern Yayınevi.

Mania, U. (2015). Kızıl Avlu – Pergamon Pantheonu mu?. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 394-410). Yapı Kredi Yayınları. 

Nağış, M. (2020). Şeytanın Tahtı. Aktüel Arkeoloji.

Nohlen, K. (2015). İmparatorluk Kültüne Adanmış Bir Tapınak: Pergamon Traianeumu. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 381-393). Yapı Kredi Yayınları. 

Otten, T. (2015). Bizans Dönem’inde Pergamon. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 115-133). Yapı Kredi Yayınları. 

Öztürk, B. (2010).  Roma İmparatorluk Çağı Küçükasyası'nda Dionysos Kültü. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 

Radt, W. (1977). Pergamon Vorbericht über die Kampagne. Archäologischer Anzeiger. 231–261. 

Riethmüller, J. W. (2015). Pergamon Asklepieionu. (G. Ateş, Çev.). F. Pirson ve A. Scholl (Ed.) Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent içinde (s. 369-380). Yapı Kredi Yayınları. 

Schazmann, P. (1923). Das Gymnasion. Altertümer von Pergamon (Band VI, Text). 

Shoe, L. T. (1939). Review of Altertümer von Pergamon Band X Die Hellenistischen Arsenale. by A. von Szalay & E. Boehringer. American Journal of Archaeology, 43(1), 166–167. 

Sivrioğlu, T. (2023). Dionysos Kültü. Sakip Kitap. 

Sivrioğlu, U. T. (2005). Dionysos Kültü, Kökenleri ve Anlamı Üzerine Bir İnceleme (Tez No. 162066) [Yüksek Lisans Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK  Ulusal Tez Merkezi. 

Sınmaz Sönmez, C. (2021). Ali Sönmez, Yitik Miras Zeus Sunağı Avrupa’nın Kıskacında Âsâr-I Atîka Politikası. Tarih ve Günce (8), 473-485. 

Stiller, H. (1895). Das Trajaneum. Altertümer von Pergamon (Band V,2, Text).

Strocka. V. M. (2021). Bauphasen des kaiserzeitlichen Asklepieions von Pergamon. İstanbuler Mitteilungen 62, 199-287.     

Szalay, A. V. ve Boehringer, E. (1937). Altertümer von Pergamon X.  Die Hellenistischen Arsenale Garten der Königin. Walter de Gruyter and Co. 

Şahin, Z. (2021). Asklepios Kültü ve Anadolu’daki Asklepionlar (Tez No 680964) [Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. 

Taşkın, S. (1993). Zeus Sunağı. Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 36(1-2), 379-387. 

Ulusoy Binan, D. (2018). Miras 3 - Bergama Kentsel Kültür Varlıkları Envanteri ve Çözümlemesi. Ege Yayınları.  

Üreten, H. (2003). Hellenistik Dönem’de Pergamon’da Görev Yapmış Olan Gymnasıarkhos’ların Onurlandırılmaları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 43(2), 175-186. 

Üreten, H. (2003). Neşredilmiş Yazıtlar Işığında Helenistik Dönem’de Pergamon Kenti Tanrı ve Kültleri (Tez No. 126402) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. 

Üreten, H. (2004). Helenistik Dönem Pergamon Kenti Tanrı ve Kültleri. Tarih Araştırmaları Dergisi, 23(35), 185-214.

Yaraş, A. (1997). Antik Çağın En Önemli Eğitim Kurumu; Gymnasionlar. Türk Arkeoloji Dergisi(51), 237-253. 

Yıldırır, S. (2008). Osmanlı Devleti Döneminde Arkeoloji Araştırmalarının Başlaması (Tez No. 229335) [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.  

Yılmaz, Y. (2020). Mösyö Humann.  Aktüel Arkeoloji.

https://whc.unesco.org/en/list/1457/  

https://unesco.bergama.bel.tr/dunya-mirasi-surecimiz/ 

https://deepmappingsanctuaries.org/asklepieion-of-pergamon/ 

https://storymaps.arcgis.com/stories/508180520d724b57bc6f03a0651636ea  

Pergamon’da Antik Dönem

Bergama’da Türk Dönemi